Rola wyborów w procesie kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego w Polsce

Stworzenie i sprawne funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego stanowi niewątpliwie pewien ideał, możliwy do osiągnięcia szczególnie w ramach współczesnego systemu demokracji przedstawicielskiej.

Proces tworzenia się społeczeństwa obywatelskiego w Polsce został zainicjowany wraz ze zmianą systemową, zapoczątkowaną w roku 1989. Jednak spośród szeregu reform i zmian o charakterze politycznym, gospodarczym, społecznym oraz kulturowo-ideologicznym, przemiany w obrębie świadomości społecznej są z reguły najwol­niejsze i szczególnie trudne do osiągnięcia. Nie wystarczy przecież stworzyć możliwości powszechnego udziały społeczeństwa w procedurach demokratycznych. Trzeba jesz­cze sprawić, aby społeczeństwo (a przynajmniej jego zdecydowana większość), chcia­ło z tych możliwości skorzystać.

Jedną z najważniejszych, a na pewno najbardziej znana i oczywista procedura w ramach ustroju demokracji przedstawicielskiej, to wybory różnych naszych przedstawicieli i to na różnym szczeblu (wybory prezydenckie, parlamentarne czy samo­rządowe). Stąd też przynajmniej w miarę powszechny udział w wyborach stanowi podstawowy czynnik procesu kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego – zwłaszcza w państwa dopiero co wychodzących z systemu monocentrycznego (tak jak Polska). Tymczasem słaba, żeby nie powiedzieć niska, frekwencja wyborcza sta­nowi przysłowiową „piętę achillesową" praktycznie wszystkich wyborów w Polsce po 1989 roku. Charakterystyczne, iż sondaż przeprowadzony dla Francuzów w maju 1989 (przed pamiętnymi wyborami 4 czerwca 1989 roku), okazał się w znacznym stopniu tragiczny; największy błąd tego sondażu to wyraźne przeszacowanie frekwencji wyborczej.

Niewątpliwie można wskazać na cały szereg przyczyn niskiej frekwencji wyborczej w Polsce – na wiele z nich zwrócili uwagę autorzy szkiców w późniejszej pracy zbiorowej. Najczęściej wymieniane są takie czynniki absencji wyborczej, jak:

• dziedzictwo systemu, tak zwanego „realnego socjalizmu" – gdzie uczestnic­two w wyborach było praktycznie obowiązkowe, a ich skutek z góry wiadomy i przesądzony;
• utrzymywanie się w świadomości społecznej dychotomicznego podziału polskiego społeczeństwa na „my" (społeczeństwo) i „oni" (władza);
• kojarzenie udziału we władzy jedynie z korzyściami (a nie z obowiązkami czy ograniczeniami) – zwłaszcza natury materialnej;
• coraz to bardziej rozpowszechnione w opinii społecznej przekonanie, iż każda władza jest tak naprawdę taka sama i dba jedynie o własne interesy i korzyści.

Zresztą obserwując współczesne życie polityczne w Polsce trzeba lojalnie zauwa­żyć, iż nasza tak zwana „klasa polityczna" bynajmniej nie ułatwia zadania stworzenia w Polsce społeczeństwa obywatelskiego. Kolejna afera dosłownie goni poprzednią, rzadko która afera jest rozliczana, a wnioski o wotum nieufności są lojalnie odrzuca­ne przez większość sejmową – i nie dotyczy to jedynie obecnej kadencji parlamentu. Trudno więc się dziwić, iż w sondażach opinii publicznej spada zaufanie nie tylko do poszczególnych polityków ale i do klasy politycznej jako całości oraz do Sejmu, jako jej reprezentanta. Można oczywiście wskazywać, iż to przecież „my" – społeczeństwo na „nich" – władzę głosowaliśmy. Ale w ten właśnie sposób zjawisko absencji wybor­czej będzie się tylko powiększać i utrwalać w kolejnych wyborach.

Niniejsza publikacja stanowi plon konferencji naukowej pod hasłem „Rola wyborów w procesie kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego w Polsce", zorgani­zowaną przez "Wyższą Szkołę Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu (Poznań, 30 września 2003 r.). Konferencja odbyła się już w nowej, nie tylko niezwykle funkcjonalnej, ale i wyróżniającej się pod względem architektonicznym, siedzibie Uczelni (Poznań, ul. Kutrzeby 10), której rotunda centralna nawiązuje do kształtu fortyfikacji pobliskiej cytadeli. Jednocześnie więc, jako organizatorzy konferencji, chcieliśmy zło­żyć serdeczne podziękowania Władzom Uczelni za możliwość udostępnienia pomiesz­czeń oraz za wszelką pomoc logistyczną przy zorganizowaniu tej konferencji.

Konferencja spotkała się z nieoczekiwanie dużym zainteresowaniem ze strony kilkudziesięciu pracowników naukowych z kilkunastu ośrodków akademickich – nawet tak odległych od Poznania, jak Olsztyn, Lublin czy Kraków. W związku z tym konieczne stało się podzielenie materiałów pokonferencyjnych. Niniejsza książka zawiera szkice o charakterze bardziej teoretycznym, podczas gdy artykuły poruszające praktyczne aspekty wyborów w Polsce zostały opublikowane w czasopiśmie uczel­nianym – „Problemy Humanistyki". Obecny tom zawiera referaty o charakterze bar­dziej teoretycznym, dosyć spójne pod względem prezentowanych treści – stąd też zostały one ułożone w porządku alfabetycznym nazwisk ich autorów.

Główny nurt poniższych artykułów koncentruje się wokół następujących problemów:

• dylematu wyboru systemu wyborczego;
• system wyborczy jako narzędzie manipulacji wyborczej;
• sposobów wyboru przedstawicieli organów władzy;
• procedury wyborcze a legitymizacja władzy;
• uczestnictwo w wyborach;
• kształtowania preferencji wyborczych;
• budowa lojalności wyborców;
  
• wyborcza a społeczna legitymizacja;
• relacje pomiędzy państwem – a społeczeństwem obywatelskim;
• przyczyny rozwoju społeczeństwa obywatelskiego;
• grupy nacisku a konflikty społeczne;
• public relations a wizerunek medialny;
• kreacja wizerunku podmiotu politycznego.

Wreszcie, organizatorzy konferencji (a zarazem redaktorzy niniejszego tomu) pragną wyrazić nadzieję iż zarówno sama konferencja, jak i prezentowane poniżej artykuły stanowić mogą nie tylko prezentację zagadnień związanych z tytułową rolą wyborów w procesie kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego w Polsce, ale że staną się również punktem wyjścia do dalszych prac badawczych i dyskusji naukowych.

Marek Żyromski, Sebastian Drobczyński

Spis treści

Piotr Borowiec
„Państwo – społeczeństwo obywatelskie – w poszukiwaniu sieci wzajemnych relacji”

Krzysztof Brzechczyn
„Porozumienie przy Okrągłym Stole w świetle koncepcji kompromisu klasowego. Próba modelu”

Magdalena Bsoul
„Skuteczność komunikacji politycznej w kształtowaniu preferencji wyborczych społeczeństwa polskiego”

Ewa Małgorzata Cenker
„Problemy kampanii referendalnej w procesie budowy społeczeństwa obywatelskiego”

Piotr Chomczyński
„Instytucjonalne i pozainstytucjonalne uwarunkowania frekwencji wyborczej w kontekście jej społecznej legitymizacji”

Marek Czerwiński
„Demokratyzowanie wyborów w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”

Sebastian Drobczyński
„Czynniki wpływające na sukces wyborczy podczas kampanii wyborczej”

Joanna Dzwończyk
„Determinanty rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce po 1989 roku”

Lidia Godek
„Wprowadzenie „demokracji kontraktowej" w Polsce. Próba interpretacji”

Jacek Haman
„JOW, ale inaczej. Jak wybierać prezydenta, wójta i posła?”

Mikołaj Jasiński
„Indeksy siły uczestników gier politycznych a wybory – relacja między wielkością elektoratu a znaczeniem jego politycznej reprezentacji”

Marek Jeziński
„Kreacja wizerunku podmiotu politycznego jako aktora zorientowanego na konflikt. Przypadek gry wyborczej”

Paweł Koniak
„Ewaluacja poglądów politycznych – w oparciu o etykietę określającą polityka. Psychologiczne badania eksperymentalne”

Franciszek Krzykała
„Grupy nacisku a konflikty społeczne”

Bartłomiej Michalak
„System wyborczy jako narzędzie manipulacji politycznej”

Mateusz Nieć
„Public relations a wizerunek medialny (relacje w kontekście dyskursu o komunikowaniu politycznym)”

Arkadiusz Peisert
„Kapitał społeczny a frekwencja wyborcza w Polsce – próby szukania powiązań”

Stefan J. Rittel
„Wybory wartości społeczeństwa obywatelskiego”

Tomasz Słomka
„Kultura uczestnictwa czy kultura absencji? Problemy z partycypacją w polskich wyborach prezydenckich i parlamentarnych”

Jarosław Szymanek
„Reprezentatywność Senatu RP a reprezentatywność europejskich drugich izb parlamentu”

Janusz Zawadzki
„Pojęcie organizacji politycznej w ujęciu nauk o organizacji i zarządzaniu”

Arkadiusz Żukowski
„Dylemat wyboru systemu wyborczego. Formuła większościowa czy proporcjonalna?”

Marek Żyromski
„Procedury wyborcze jako element legitymizacji władzy elity. Gaetano Mosca o fikcji wyborów parlamentarnych”